De rechter-commissaris leidt de gerechtelijke vooronderzoeken. Hij houdt toezicht op het openbaar ministerie (OM) en kan, als het openbaar ministerie hem daarom vraagt, dwangmaatregelen nemen tegen de verdachte.

De rechter-commissaris is een onderzoeksrechter die aangewezen is door de president van de rechtbank om tijdens het opsporingsonderzoek, dat door de politie plaats vindt, beslissingen te nemen met betrekking tot specfieke onderzoekshandelingen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het aftappen van telefoonlijnen, het inbewaringstellen van verdachten en het doorzoeken van woningen.

Door de rechter-commissaris kunnen deskundigen worden benoemd die (over een verdachte) rapporteren. Dergelijke rapporten strekken ertoe de rechtbank voor te lichten. Getuigen en deskundigen worden doorgaans ten overstaan van de rechter-commissaris gehoord, in aanwezigheid van raadslieden (advocaten) en officier van justitie.